Mahmud Qashqariy XI ásirde jasaǵan belgili filolog alım hám etnograf esaplanadı. Onıń qálemine tiyisli «Devoni luǵatit turk» shıǵarmasınıń jazılǵanına 950 jıl toladı. Bul sáne 2024-2025-jıllarda YuNESKO sheńberinde belgilenetuǵın xalıqaralıq sáneler dizimine kirgizilgen bolıp, orınlarda ilimiy konferenciyalar, ilimpazlar menen ushırasıwlar hám úgit-násiyat ilajları alıp barılmaqta.

Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogikalıq institutında ótkerilgen ilimiy konferenciyada studentlerge «Devoni luǵatit turk» shıǵarmasınıń túrkiy hám dúnya xalıqları lingvistikası, ádebiyatı, mádeniyatı, tariyxı, etnografiyasında tutqan ornı haqqında keń túrde maǵlıwmatlar berildi.

Ilajda instituttıń qaraqalpaq ádebiyatı kafedrasınıń baslıǵı, filologiya ilimleriniń doktorı Sársenbay Qazaqbaev, filologiya ilimleri boyınsha filosofiya doktorları Marat Esebaev hám Qoshqarbay Mátimovlar bayanat jasadı.

Atap ótilgenindey, Mahmud Qashqariy Qıtaydan baslap Jer Orta teńizine shekemgi bolǵan aymaqtaǵı mámleketlerdi aralap, kóp jıllar dawamında túrkiy xalıqlardıń tariyxı, tili, awızeki hám jazba ádebiyatı, úrp-ádetleri, turmıs tárizi, mádeniyatın puqta úyrendi. Ásirese, ol túrkiy sózlerdi toplaw, túrkiy til hám dialektlerdi bir-birinen parqlaw, olardı tártipke salıwǵa háreket etken.

Onıń usınday háreketleri nátiyjesinde túrkiy tillerdi izertlewge arnalǵan «Javohir un-nahv fi luǵotit-turk» (Túrkiy tillerdiń sintaksislik qaǵıydaları) hám «Devoni luǵatit turk» (Túrkiy sózler sózligi toplamı) atamasındaǵı eki shıǵarması dóreldi. Bul shıǵarmalardıń birinshisi bizge shekem jetip kelmegen yamasa anıqlanbaǵan.

«Devoni luǵatit turk» shıǵarmasın alım 1074-1075-jıllarda jazıp pitkergen. Bul shıǵarmanıń 1276-1277-jıllarda Muhammed bin Ábiw Bákir Damashqiy degen adam tárepinen kóshirilgen bir qoljazbası Stambuldan tabılǵan.

Shıǵarma «Kirisiw» hám «Sózlik» bólimlerinen ibarat bolıp, sózler arab tili grafikası tiykarında tártip penen jaylastırılǵan.

«Kirisiw» bóliminde Qashqariy túrkiy tilli xalıqlardıń atların birme-bir keltirip ótken bolsa, «Sózlik» bóliminde usı xalıqlardıń tilleri arasındaǵı usaslıq jáne ózgeshelikler kórsetilgen, olarǵa tolıq túsindirme berilgen. Shıǵarmada 7 500 den aslam túrkiy sóz hám sóz dizbeklerine túsindirme berilgen. Sonlıqtan, «Devoni luǵatit turk» túrkiy til biliminiń eń joqarı esteligi esaplanadı.

Shıǵarma tek ǵana linvistikalıq dóretpe bolıp qalmastan ádebiyat ilimi ushın da tiykarǵı dáreklerdiń biri bolıp esaplanadı. Yaǵnıy, ilimpaz sózlerdi durıs hám kórkemlep túsindiriw ushın 300 ge shamalas poeziyalıq úzindiler, kóplegen naqıl-maqallar, hikmetli sózlerden paydalanǵan.

Sonday-aq, shıǵarmadan salıstırmalı kólemli hám keń mazmunǵa iye bolǵan tábiyat hádiyseleri, urıslardı súwretlew, batırlardıń ómirden kóz jumıwına arnalǵan qosıqlar hám ráwiyatlar orın alǵan.

Ilajda studentlerge shıǵarmanıń túrkiy hám dúnya xalıqları civilizaciyasında tutqan ornı haqqında tolıq maǵlıwmatlar berildi.

NMPI baspasóz xızmeti.